فـيـلـم‌نـوشـتـه‌هـا



Wednesday, August 24, 2016

عین یک عاشق



در حاشیه‌ی کتاب «برخورد کوتاه»

برخورد کوتاه
به کوشش: یحیی نطنزی
ناشر: حرفه هنرمند
368 صفحه
25000 تومان

خب چرا برخورد کوتاه؟ این نام به‌سرعت فیلم معروف دیوید لین (1945) را به یاد می‌آورد. اما کتاب ربطی به این فیلم ندارد و حتی در مقدمه‌ی مؤلف هم اشاره و ارجاعی به آن نشده که مثلاً حکایت از علاقه‌ای شخصی باشد. انتخاب این نام بیش‌تر پیروی از سنت استفاده از نام‌های آثار سینمایی و ادبی، به‌خصوص در دنیای ژورنالیسم است. چه بسیار عنوان‌های فیلم‌ها و کتاب‌های مشهور، به‌خصوص در دوسه دهه‌ی اخیر تبدیل به تیتر گزارش‌ها و گفت‌وگوها و نقدها و مقاله‌ها شده‌اند. عین همین عنوان نوشته‌ی حاضر. حالا اگر دنبال وجه تسمیه‌اش بگردیم (که در این مورد هم توضیح داده نشده) می‌توان این‌طور تعبیر کرد که این کتاب، «برخورد کوتاه»ی با منتقدان فعال سه دهه‌ی گذشته از طریق نظرهایشان در زمینه‌ی نقد و یکی از نقدهای نمونه‌ای آن‌ها به انتخاب خودشان است. البته مؤلف در همان سطر اول مقدمه‌اش، کتاب را «چشم‌انداز گذشته و حال نقد فیلم در سینمای ایران» خوانده است اما عملاً از میان فعالان عرصه‌ی نقد در سه دهه‌ی اول (1350 - 1330) فقط یک منتقد (پرویز نوری) در کتاب حضور دارد. علتش هم قالبی محدودکننده است که مؤلف برای کتابش برگزیده؛ این که خود منتقد حاضر به حضور در این جمع (از طریق انتخاب یکی از نقدهایش، نوشتن مقدمه‌ای کوتاه بر آن، انتخاب ده فیلم برگزیده‌ی عمرش و تن دادن به گفت‌وگو) باشد. در غیر این صورت، و بدون مقید شدن به چنین قالبی، طبعاً می‌شد چشم‌انداز دقیق‌تری (با انتخاب‌هایی به سلیقه‌ی مؤلف و بدون گفت‌وگو با منتقدان) ارائه داد.
اما کتاب برای به‌دست دادن تصویری از سه دهه‌ی اخیر، با توجه به قالب انتخابی، کارش را درست انجام می‌دهد؛ تنها چیزی که حالا به نظرم کمبودش احساس می‌شود، مقاله‌ی مفصلی از مؤلف است که این «چشم‌انداز» را با مروری بر نقدها و گفت‌وگوها جمع‌بندی کند. در شکل فعلی، این کار مهم به عهده‌ی خواننده گذاشته شده و کتاب، مواد و مصالح چنین مطالعه‌ای را مهیا کرده است. مؤلف در مقدمه‌اش توضیحاتی درباره‌ی این قالب داده و از منتقدانی اسم برده که مایل بوده در این کتاب حاضر باشند اما هر کدام به دلیلی، حالا نیستند و فهرست یحیی نطنزی به 25 منتقد محدود شده است. حتی اگر فرض کنیم همه‌ی فهرست خیالی او پاسخ مثبت به دعوت مؤلف می‌دادند و مثلاً کتاب با حضور 35 منتقد یا بیش‌تر منتشر می‌شد، باز هم مثل همیشه کسانی در مورد فهرست نهایی چندوچون می‌کردند. بنابراین فارغ از این که خوانندگان در مورد حضور اغلب این منتقدان در کتابی با این هدف و قالب، توافق و در مواردی هم اختلاف‌نظر داشته باشند، در نهایت این یک انتخاب شخصی است که سلیقه‌ای دیگر می‌توانست (در صورت رضایت منتقدان موردنظر) چند نام به این فهرست اضافه و تعدادی را حذف کند.
اما برخورد کوتاه خیلی راحت می‌توانست به یک‌جور «کتاب‌سازی» تبدیل شود. تا پیش از دیدن کتاب، و احتمالاً با شنیدن مشخصات آن، می‌‍‌تواند همین شبهه هم به وجود بیاید، چون کتاب عمدتاً مجموعه‌ای از مطالب چاپ‌شده است که فقط چند گفت‌وگوی تازه، دو نقد جدید و یادداشت‌های چندسطری منتقدان درباره‌ی نقد برگزیده‌شان به آن‌ها اضافه شده است. اما خوش‌سلیقگی و جدیت مؤلف و ناشر باعث شده که نه‌تنها برخورد کوتاه از حاصل یک تلاش کتاب‌سازانه دور شود، بلکه حالا محصول شکیل و مفیدی شده که ممکن است خواننده‌اش در برخورد با آن حتی به یاد عنوان مذموم کتاب‌سازی هم نیفتد. «حرفه: هنرمند» به گواه کارنامه‌اش ناشری بسیار جدی با سلیقه‌ای فراتر از استانداردهای رایج است و فقط همین یک کتاب هم، با جزئیات و ریزه‌کاری‌هایش این را نشان می‌دهد. یحیی نطنزی نیز با انتخاب قالبی مناسب و جذاب که حاصل تجربه‌های ژورنالیستی اوست، و افزوده‌هایی به مواد و مصالح موجود، کتابی فراهم کرده که هم مفید است و هم متفاوت با تجربه‌هایی که تابه‌حال در این زمینه انجام شده است. دلپذیربودن کتاب هم به نظرم حاصل یک تلاش عاشقانه است و نه صرفاً تلاش برای به ثمر رساندن یک طرح انتشاراتی. این استنباط بنده از کل کتاب و حتی لابه‌لای سطور آن است.
مطالب کتاب به ترتیب تاریخ تولد منتقدان مرتب شده و مواد بسیاری برای بررسی دارد. از جمله در یک نگاه، این که از میان 25 منتقد، ده نفر نقدشان بر یک فیلم ایرانی را برای چاپ در این کتاب انتخاب کرده‌اند و بقیه نقد فیلم خارجی را. یا این که اکثریت، نقدهای مثبت‌شان بر فیلم‌هایی که دوست دارند را انتخاب کرده‌اند و معدودی (از جمله دو منتقد قابل پیش‌بینی) نقدی منفی بر فیلمی که دوست ندارند. انتخاب ده فیلم برگزیده‌ی منتقدان در آغاز بخش مربوط به هر منتقد هم در قالب فعلی اولین بار است که انجام می‌شود. چون تابه‌حال در این گونه نظرخواهی‌ها، فیلم‌ها به تفکیک ایرانی و خارجی انتخاب می‌شدند اما این‌بار مثل روش رایج در همه‌جای دنیا، انتخاب‌ها از میان همه‌ی فیلم‌ها، فارغ از کشور سازنده انجام شده‌اند. با مرور این فهرست هم می‌توان دریافت که فقط 9 منتقد نام یک تا سه فیلم ایرانی را در فهرست فیلم‌های محبوب عمرشان آورده‌اند.
اما مهم‌ترین و بهترین بخش کتاب، گفت‌وگوهایی است که نطنزی با منتقدان کرده است. با این که بیش‌تر این گفت‌وگوها قبلاً در مجله‌ی 24 چاپ شده، اما همان زمانی هم که برای این طرح به عنوان یک کار ژورنالیستی برنامه‌ریزی می‌شد راحت‌ترین کار این بود که پرسش‌هایی یکسان – و طبعاً کلیشه‌ای – برای همه‌ی منتقدان در نظر گرفته شود، پرسش‌ها در اختیارشان قرار بگیرد تا جواب‌ها را بنویسند. اما همین حالا هم که پیداست اغلب جواب‌ها کتبی هستند، اما پرسش‌ها تنوع بسیار چشم‌گیری دارند که متناسب با روحیه و کارنامه‌ی هر منتقد طراحی شده و نشان می‌دهد نطنزی در مورد تک‌تک منتقدان تحقیق کرده، کارنامه‌شان را مرور کرده و نکته‌هایی از لابه‌لای کارنامه‌ی آن‌ها و حرف‌ها و نقدهای‌شان استخراج کرده که حتی برای کارآموزان روزنامه‌نگاری هم که علاقه به قالب مصاحبه دارند، می‌تواند مفید و آموزنده باشد. برای بنده که کتاب دلپذیری است. هم به دلیل حضور در آن در کنار تعدادی از همکارانم، و هم به عنوان یک نمونه‌ی شاخص در خوش‌سلیقگی، برای مثال‌زدن.

ماهنامه 24، شماره 79، شهریور 1395

Labels: , , ,



[ / ]




.مطالب اين صفحه تحت قانون «حقوق مؤلفين» است. چاپ بخشی يا تمام اين صفحه تنها با اجازه نويسنده ممکن است ©