فـيـلـم‌نـوشـتـه‌هـا



Friday, August 02, 2013

گفت‌وگوی دو فیلم‌ساز

مهرجویی: کارنامه چهل‌ساله
(گفت‌وگوی مانی حقیقی با داریوش مهرجویی)
نشر مرکز
چاپ اول، 1392
قطع رقعی، تیراژ نامعلوم
351 صفحه، مصور
17900 تومان
پیش از این فقط دو کتاب درباره داریوش مهرجویی منتشر شده که هر دوی آن‌ها عمدتاً شامل بازچاپ مطالبی بوده که پیش‌تر در مطبوعات چاپ شده است. با این که مهرجویی همواره جزو فیلم‌سازان مطرح و محبوب و بحث‌انگیز بوده، عجیب است که در میان کتاب‌های سینمایی، منابع درباره او این قدر کمیاب است؛ به‌خصوص که گفت‌وگوهای مهرجویی در مطبوعات، همیشه خواندنی و جذاب بوده اما هیچ کتابی از گفت‌وگو با او منتشر نشده بود. اما حالا همین یک کتاب، تلافی همه آن کمبودها و کوتاهی‌های گذشته را درمی‌آورد.
کتاب همان طوری که مانی حقیقی در مقدمه‌اش نوشته حاصل تلاش او برای ساخت مستندی با عنوان همین کتاب است که در سال 1385 فیلم‌برداری شد، چند سال بعد بخش اول آن در قالب یک مستند بلند آماده شد و قرار بود به دلیل فراوانی مصالح تبدیل به یک فیلم دوقسمتی برای اکران عمومی شود. چندی بعد حقیقی تصمیمش را عوض کرد و از کل مواد و مصالحش یک فیلم تدوین کرد که در سی‌امین جشنواره فجر نمایش داده شد و تا کنون نه از نمایش عمومی آن خبری هست و نه از عرضه‌اش در شبکه نمایش خانگی. با این حال حاصل گفت‌وگوهای حقیقی با مهرجویی (منهای مصاحبه‌هایش با دیگران پیرامون او) به قدری زیاد شد که او را به وسوسه تدارک این کتاب انداخت. نتیجه‌اش هم سندی دست‌اول و بسیار بسیار خواندنی و مفید و روشنگر است درباره یکی از محبوب‌ترین، بحث‌انگیزترین، شیرین‌ترین، پیچیده‌ترین، و در عین حال ساده‌ترین و مفرح‌ترین فیلم‌ساز تاریخ سینمای ایران؛ فیلم‌سازی که به قول مانی حقیقی در همین مصاحبه‌هایش با وجود دشواری‌هایی که در کارش وجود داشته آدمی است که با «هستی و جهان کنار آمده»، «راحت است»، «حتی گاهی به‌غایت بی‌خیال!»، و «آدمی آسوده» است که «این احساس آسودگی در ذاتش» است و نه صرفاً نتیجه بالا رفتن سن [صفحه 162].
مهرجویی در این گفت‌وگوی طولانی هم راحت و آسوده، با همان طنز و نگاه خاصش حرف‌هایش را بی‌رودربایستی زده و تصویری کامل از دنیای یک فیلم‌ساز موفق و مورد توجه که در سنگلاخ راه پیموده به دست داده است. کتاب را که می‌خواندم دیدم که مهرجویی از جمله فیلم‌سازانی است که می‌توان آن‌ها را جزو رکوردداران فشار و سانسور دانست (مثل کیمیایی، بیضایی، تقوایی و...) با این تفاوت که چون او فیلم‌های بیش‌تری ساخته از نظر آماری بیش از بقیه سانسور شده. علتش هم این است که آثارش پس از گاو، بیش از همه مورد تفسیر و تاًویل‌های گوناگون بوده و هنرمندانی که آثارشان با تعبیرهای مختلف روبه‌رو می‌شود بیش از بقیه در معرض شک و نظارت نهادهای ناظر و قدرتمندان قرار دارند. و این پاسخ مهرجویی به سؤال مانی حقیقی بسیار غم‌انگیز و عبرت‌آموز است که چه گونه متصدیان سانسور در کنار توجه به وظیفه و ماًموریت‌شان و دفاع از منافع رؤسای‌شان، به این جنبه از تاًثیر کارشان فکر نمی‌کنند یا می‌کنند و قضیه برای‌شان اهمیتی ندارد: «کارنامه فیلم‌سازی من همیشه محصول ممانعتی بوده که از ناحیه حکومت‌های مختلف نسبت به کارهایم شکل گرفته است. مثلاً آقای هالو را زمانی ساختم که گاو توقیف بود و آینده مشخصی هم نداشت. انگار یک غلطی کرده‌ایم و حالا باید در فیلم بعدی جوری حرف بزنیم که به آقایان هیچ جور برنخورد. اگر گاو اجازه می‌گرفت قطعاً آقای هالو را نمی‌ساختم و سراغ کار جان‌دارتری می‌رفتم...» [صفحه 78] و همان‌ طور که در آن فیلم مستند هم می‌بینیم در ادامه، تاًثیر سانسور کارهایش بر فیلم‌های بعدی را شرح می‌دهد، و نکته تلخی را برملا می‌کند؛ وقتی حقیقی در مورد تاًثیر سانسور در مسیر حرفه‌ای فیلم‌ساز و افسردگی حاصل آن می‌گوید «که هیچ جور قابل جبران نیست» و می‌پرسد این مسائل چه تاًثیری در کار و زندگی روزمره‌تان می‌گذارد، مهرجویی می‌گوید: «زندگی شخصی‌ات رنگ می‌بازد و همه چیز قلابی به نظر می‌رسد. شور و ولوله حیات را از دست می‌دهی.» [صفحه 66].
نکته مهم در کتاب این است که چون خود حقیقی هم فیلم‌ساز است (و روحیه‌ای شبیه مهرجویی دارد) پرسش‌هایش اغلب کوتاه، جوینده و فاقد روحیه منتقدانه و خرده‌گیرانه است. این در واقع گفت‌وگوی یک فیلم‌ساز با فیلم‌ساز مورد علاقه‌اش از نسل قبل از خود اوست و نه گفت‌وگوی یک منتقد و ژورنالیست با او. حقیقی بر خلاف گفت‌وگوهایی که منتقدان با مهرجویی انجام می‌دهند چندان دنبال نقد هنری فیلم‌های مهرجویی در قالب مصاحبه نیست. درباره ساختار و روایت در فیلم‌هایش نمی‌پرسد. کم‌تر به سراغ تفسیر مضمونی فیلم‌ها می‌رود و اگر هم در این زمینه و نکته‌های محتوایی فیلم‌هایش می‌پرسد، بیش‌تر بحث‌هایی را مطرح می‌کند که دیگران درباره فیلم‌های او گفته‌اند و حالا نظر او را در این زمینه‌ها می‌پرسد. حقیقی به عنوان یک فیلم‌ساز، بیش از هر چیز – و به‌درستی – در پی آن است که به کنجکاوی‌های خودش پاسخ بدهد تا با انگیزه‌های ژورنالیستی به پرسش‌های «مخاطبان» فیلم‌های مهرجویی. بیش‌تر درباره شکل‌گیری فیلم‌ها، نحوه کار مهرجویی، سیر ساخته شدن آن‌ها و پیامدها و حاشیه‌هایش می‌پرسد. و از آن‌جا که در همان روز گفت‌وگو فیلم‌های مورد بحث را دیده، ذهن و حافظه‌اش درباره آن‌ها تازه و شفاف است و به همین جهت پرسش‌های مفیدی مطرح می‌کند. کتاب مهرجویی: کارنامه چهل‌ساله دست‌کم درباره کارنامه و شیوه کار یکی از مهم‌ترین و مطرح‌ترین فیلم‌سازان 45 سال گذشته سینمای ایران منبعی جذاب و غنی و پرملات است.

درخت تبریزی دوم
(مجموعه آثار نمایشی داود رشیدی، جلد اول)
به کوشش محمدعلی منصوری
نشر افراز
چاپ اول، 1392
قطع رقعی، 1100 نسخه
448 صفحه
20000 تومان (با جلد سخت 30000 تومان)
داود رشیدی هم از چهره‌هایی است که صاحب تاریخ و تاریخچه شده و موقع آن است که کتابی درباره‌اش منتشر شود و خوش‌بختانه مجموعه‌ای چهارجلدی که انتشارش با کتاب حاضر آغاز شده، چیزهای دیگری را هم در بر می‌گیرد، اما بر اساس آن‌چه در پشت جلد توضیح داده شده، سهم خود رشیدی از این چهار جلد فقط جلد آخر است که قرار است گفت‌وگویی بلند با او و انتشار اسنادی از کارنامه‌اش باشد و البته اشاره‌ای به بخش سینمایی کارنامه او در این وعده نشده است. جلد اول مجموعه که اکنون منتشر شده حاوی ترجمه 9 نمایش‌نامه است که رشیدی در طول دوران فعالیتش برای اجرا ترجمه کرده (چهارتایش را با دیگران)، جلد دوم ترجمه بقیه نمایش‌نامه‌هاست و جلد سوم به نمایش‌نامه معروف در انتظار گودو (ساموئل بکت) و ترجمه و اجرای آن اختصاص دارد. به هر حال انتشار ترجمه همه این نمایش‌نامه‌هایی که استاد ترجمه کرده کار مفیدی است اما می‌تواند خارج از این چارچوب و قالب هم اتفاق بیفتد و در عوض کارنامه شخصی رشیدی بیش‌تر مورد توجه قرار گیرد.

Labels: ,



[ / ]




.مطالب اين صفحه تحت قانون «حقوق مؤلفين» است. چاپ بخشی يا تمام اين صفحه تنها با اجازه نويسنده ممکن است ©