فـيـلـم‌نـوشـتـه‌هـا



Friday, September 09, 2011

انتخاب سخت‌ترین کار

کیومرث پوراحمد بر صحنه

در گرماگرم درگیری کیومرث پوراحمد با تدارک پانزدهمین جشن سینمای ایران و در کشاکش تغییر مدیریت خانه هنرمندان، پوراحمد تمرین نخستین تجربه تئاتری‌اش را به عنوان کارگردان نمایش از سر گذراند و نمایش خرده‌خانم را بر اساس نمایش‌نامه‌ای از اصغر عبداللهی از دوم مرداد در تماشاخانه ایرانشهر بر صحنه آورد که اجرایش تا پایان شهریور ادامه خواهد داشت. این نخستین تجربه تئاتری عبداللهی هم هست؛ قصه‌نویس و فیلم‌نامه‌نویسی که در نوشتن فیلم‌نامه فیلم‌های به خاطر هانیه و خواهران غریب و سریال‌های سرنخ و پرانتز باز با پوراحمد همکاری داشته است. زمینه ماجراها (دوران قاجار) و قالب کمدی هم در کار هر دو تازگی دارد. گرچه رگه‌هایی از طنز در برخی از کارهای پوراحمد سابقه دارد، اما از او اثری که بتوان خالص کمدی خواند سراغ نداریم؛ آن هم یک کمدی موزیکال در قالب سیاه‌بازی. استفاده از موسیقی و ترانه در فیلم‌های پوراحمد سابقه دارد که اوجش خواهران غریب بود؛ اما قالب موزیکال در کارنامه او تازگی دارد. وجه موزیکال نمایش را هم خود پوراحمد با کمک بازیگرانش به نمایش‌نامه عبداللهی اضافه کرده است.
کمدی. موزیکال. سیاه‌بازی. یعنی خالص‌ترین نوع کمدی ایرانی. گرایش تئاتر ایران در چند سال اخیر به قالب کمدی و به‌خصوص گرایش به شوخی‌های سیاسی و جنسی، موضوعی قابل بررسی است. تئاتر عامه‌پسند که اصلأ قالبی جز کمدی نمی‌شناسد اما تئاترهای جدی هم خنده گرفتن از تماشاگر را یک موفقیت برای خود می‌دانند. حتی اگر ابسوردیته آثار اوژن یونسکو مجوزی برای پُررنگ شدن وجه کمدی در اجرای داریوش مهرجویی از نمایش‌نامه درس او باشد، کمدی شدن اجرای نورا (بر اساس نمایش‌نامه جدی و به تعبیری تراژیک خانه عروسک ایبسن) از همان نمونه‌های قابل بررسی است. هیچ بعید نیست که اگر این روزها و سال‌ها کسانی بخواهند تراژدی‌هایی چون هملت و پرومته در زنجیر را هم اجرا کنند، شاهد اجرایی کمیک از آن‌ها باشیم. البته وضعیت خرده‌خانم که فرق می‌کند، چون از اولش کمدی نوشته شده و البته در اجرا غلیظ‌تر شده و با موزیکال کردنش سعی شده شوخ‌وشنگ‌تر شود. اما این که دو سینماگر برای نخستین تجربه تئاتری‌شان به سراغ قالب کمدی رفته‌اند، به همان فضای عمومی تئاتر این سال‌ها ارتباط دارد، و چه انتخاب خطیری هم بوده برای پوراحمد. چون کمدی دشوارترین کار نمایشی است و به‌خصوص سنت سیاه‌بازی و روحوضی، بسیار به شکلک و لودگی متکی است. با چنین انتخابی، نادیده گرفتن آن سنت، خطر خنثی شدن و نخندیدن تماشاگر را دارد، و پیروی از آن خطر غلتیدن به لودگی. خرده‌خانم گاهی در لب این مرز حرکت می‌کند اما در مجموع، پوراحمد می‌تواند گلیمش را از آب بیرون بکشد.
داستان در روز قتل ناصرالدین‌شاه به دست میرزارضای کرمانی می‌گذرد و پوراحمد برای نمایش آن واقعه از صحنه‌های مربوطه در سریال سلطان صاحبقران زنده‌یاد علی حاتمی استفاده کرده است. با توجه به کیفیت بسیار بد نسخه‌ای از سریال که بر پرده تالار نمایش می‌تابد، شاید بهتر بود اندازه کوچک‌تری برای نمایش آن انتخاب و بسیار کوتاه‌تر شود. پس از رسیدن خبر مرگ شاه، دَدِه از کنیزان دربار (با بازی گلاب آدینه) و خرده‌خانم (سارا توکلی) از زنان جوان حرمسرا از کاخ شاهی می‌گریزند و به خانه یک سرتیپ پیر (امیررضا وزیری) می‌روند... پوراحمد از شگردهای مطربی نمایش‌های روحوضی هم استفاده می‌کند، دو نوازنده را با هدف همان کاربرد موزیکال درست کنار صحنه می‌نشاند که گاهی اندکی در نمایش هم شرکت دارند؛ اما افزوده عمده پوراحمد به نمایش‌نامه، دختر جامه‌داری است که به عنوان مسئول آکسسوار هم در کنار صحنه عمل می‌کند و حتی بیش از نوازندگان در نمایش دخالت دارد و گاهی به عنوان بازیگر هم پا به صحنه می‌گذارد و در مجموع حضورش در نمایش کاربرد فاصله‌گذاری دارد.
بار عمده اجرا بر دوش گلاب آدینه است که در بروشور نمایش نامش به عنوان «مشاور کارگردان» هم آمده و خود پوراحمد نیز اعتراف می‌کند که بدون حضور او خرده‌خانم به سرانجام نمی‌رسید. دَدِه خانم در واقع «سیاه» نمایش است؛ این بار یک زن سیاه نمایش می‌شود، بدون آن که واقعأ چهره‌اش را سیاه کرده باشد. اما همان نقش سنتی را به‌روز می‌کند؛ هرچند که اجرای هم‌سرایی‌های شعارگونه نمایش اجرای جذابی ندارد اما حضور گرم آدینه تماشاگر را با نمایش همراه می‌کند. در مجموع، خرده‌خانم نمایشی‌ست نه به بالا نه به پست. کیومرث پوراحمد از این تجربه نجات می‌یابد و مهم‌ترین موفقیتش همین نجات در نخستین تجربه تئاتری‌اش آن هم در قالبی پُرخطر است. می‌شود به او توصیه کرد که برای دومین کارش یک نمایش جدی - یا دست‌کم با رگه‌هایی از طنز- را انتخاب کند. یک ملودرام، بیش‌تر متناسب با دنیای اوست و اگر بخواهد خیلی در مقایسه با فضای امروز تئاتر سنت‌شکنی کند، یک تراژدی!
راستی! مخالفت برخی از تئاتری‌ها با حضور پوراحمد در تئاتر هم مثل موارد مشابه وجود داشت که دیگر به این چیزها عادت کرده‌ایم.

Labels:



[ / ]




.مطالب اين صفحه تحت قانون «حقوق مؤلفين» است. چاپ بخشی يا تمام اين صفحه تنها با اجازه نويسنده ممکن است ©